مروری اجمالی بر سیر تحولات فیلم‎سازی حاتمی‎کیا

از فکر تا فیگور / نعمت‎الله سعیدی

برای بررسی سیر تحولات سینمایی حاتمی‎کیا، برای نقد روند حرکت او به آغوش نه‎چندان مهربان سینمای روشن‎فکری، برای حرف زدن از کارگردانی که از «دیده‎بان» و «مهاجر» به «آژانس شیشه‎ای» رسیده و از «ارتفاع پست» و «به‎نام پدر» به «گزارش یک جشن» چند راه وجود دارد

برای بررسی سیر تحولات سینمایی حاتمی‎کیا، برای نقد روند حرکت او به آغوش نه‎چندان مهربان سینمای روشن‎فکری، برای حرف زدن از کارگردانی که از «دیده‎بان» و «مهاجر» به «آژانس شیشه‎ای» رسیده و از «ارتفاع پست» و «به‎نام پدر» به «گزارش یک جشن» چند راه وجود دارد. نخست این‎که به تاریخ مراجعه کنیم و کارنامه خود آقای حاتمی‎کیا، یعنی نقد و بررسی تک‎ - تک آثار ایشان، که این راهی‎ست طولانی. گذشته از این، وقتی مقصد نهایی «گزارش یک جشن» باشد، دست‎کم آدمی مثل نگارنده، اصلا حال و حوصله‎اش را ندارد. مثل این می‎ماند که برای رفتن از تهران به کویر لوت، مسیری زیگزاگ را انتخاب کنی و از رامسر به ساوه، به چالوس، به رباط کریم و... .

راه دوم مراجعه کردن به همین فیلم‎های امسال جشنواره فجر است. خیلی از مراحل سیر تحولات فنی و فکری حاتمی‎کیا در همین جشنواره امسال هم وجود داشت. خیلی‎ها با ارتفاع‎هایی پست‎تر به میدان آمده بودند و بعضی‎ها مهاجرتر.

راه سوم راهی‎ست که ما انتخاب می‎کنیم. یعنی میان‎بر زدن و مرور اجمالی و اکتفا کردن به اشاراتی پراکنده و ذکر سرفصل‎های چنین بحث و بررسی مفصلی؛ مثلا «حامد کلاهداری» امسال «پایان‎نامه» را ساخته بود. «پایان‎نامه» از نظر رویکرد دفاع مقدسی (وقتی ماهیت اصیل این جنگ را فکری و فرهنگی در نظر بگیریم)، فیلمی است که به «مهاجر» حاتمی‎کیا شبیه بود. اجازه دهید فهرست‎وار ادامه دهیم.

1- «بانو» کیست؟ این بانوی فیلم اخیر «حاتمی‎کیا»، مثلا بناست چه‎کسی باشد؟ اولا نه‎تنها «بانو»، بلکه اکثر شخصیت‎های «گزارش یک جشن» آدم‎هایی هستند که اگر فارسی هم حرف نمی‎زدند؛ معلوم نبود کی هستند. این آدم‎ها متعلق به کدام طبقه اجتماعی، کدام گروه فکری، کدام دین و مذهبی هستند؟ معلوم نیست! خود آقای حاتمی‎کیا در جلسه مطبوعاتی فیلمش تأکید داشت که اصلا دنبال این‎چنین آدم‎هایی در اطراف خودتان نگردید. قاعدتا معنای این حرف این است که این‎ها آدم‎هایی سمبلیک هستند. یعنی این‎که خودشان بودایی هستند یا مریخی، مهم نیست. جانور هم که نمی‎توانند باشند؟! پس لابد فقط نماد و سمبل هستند. حالا این «بانو» بناست من و شمای مخاطب را به یاد چه‎کسی بیندازد؟ اگر بگوییم خانم «رهنورد» که از همین الان قضیه زیادی سیاسی می‎شود! پس بگوییم مثلا خانم «شیرین عبادی»، برنده جایزه نوبل و یک شخصیت جهانی. یا خانم «جمیله کدیور»، بالأخره یک خانم روشن‎فکر و باکلاس؛ غیر از این‎که نیست؟ مگر این‎که بگوییم که نه واقعی هستند، نه سمبلیک... همین را می‎خواهم عرض کنم! حاتمی‎کیا فیلمی ساخته که نه دوست دارد شخصیت‎هایش واقعی‎نما باشند، نه جرأت می‎کند بگوید سمبل فلانی و بهمانی هستند. یعنی احتمالا هرچه قضیه مبهم‎تر باشد، به مذاق ایشان خوش‎تر است.

2- بانو رییس است. خانم رییس؛ رییس یک بنگاه ازدواج. در این بنگاه مشتری‎ها عبارتند از: آقایان و خانم‎هایی که به‎دنبال همسر می‎گردند. خانم رییس این‎ها را راهنمایی می‎کند؛ ارشاد می‎کند؛ سطح فکرشان را بالا می‎برد؛ با هم آشنای‎شان می‎کند؛ و نهایتا مراسم عقد و عروسی... .

بانو راه می‎رود؛ بانو از این اتاق به آن اتاق راه می‎رود و می‎ایستد. برمی‎گردد و به دوربین (یعنی من و شمای مخاطب) خیره می‎شود. بانو غصه می‎خورد. بانو آه می‎کشد. بانو لبخند می‎زند. بانو مهربانی می‎کند. بانو تساهل و تسامح از خود صادر کرده و بانو تحمل و ظرفیت نشان می‎دهد. بانو... همه‎کار می‎کند، غیر از جواب روشن به آدم دادن! بانو هرچقدر بخواهی فیگور دارد، اما به‎ندرت منطق و استدلال خرج می‎کند. بانو اصلا با فیگور فکر می‎کند. با فیگور حرف می‎زند. با فیگور استدلال می‎کند. بانو اصلا کاری به منطق و فلسفه ندارد. خیلی که گیر بدهی و از او در مورد چیزی توضیح بخواهی چندتا متلک می‎شنوی؛ بانو اگر مجبور شود، اگر هیچ چاره‎ای نداشته باشد، فقط به چند گوشه و کنایه دوپهلو اکتفا می‎کند. بانو برای مجاب کردن مخاطب حاضر است از یک دودکش بلند 50 - 40 متری بالا برود و با سر و صورتی دودی و سیاه از آن طرف با نردبان پایین بیاید، اما حاضر نیست هیچ بحثی روشن مطرح شود و از او جواب روشن بخواهند. بانو برعکس حاج کاظم آژانس شیشه‎ای که سینه‎ای پر از حرف داشت و درد؛ برعکس حاج کاظم که اول برای مدیر آژانس کلی منطق و استدلال ردیف کرد و وقتی دید یارو حرف‎حساب حالی‎اش نمی‎شود، دست به اسلحه برد و شروع کرد به شعار دادن؛ برعکس حاج‎کاظم که فشار حرف و استدلال و منطق گلویش را گرفته بود و فشار می‎داد و...، فقط فیگور دارد. بانو برعکس حاج کاظم اول فیگور دارد و فوق آخر متلک و مبهم‎گویی. چرا؟ اما «پایان‎نامه» مثل فیلم‎های قدیمی آقای حاتمی‎کیا دقیقا برعکس است، پایان‎نامه از همان سه یا چهار دقیقه اول دارد بحث می‎شود، رسما مسأله ولایت‎فقیه و دشمنی آمریکا با این مردم و لزوم تن دادن به قواعد بازی و... را مطرح می‎کند. «پایان‎نامه» اول استدلال می‎کند، اول فکر و اندیشه مخاطب را هدف می‎گیرد. بعد شروع می‎کند به فیگور آمدن و شعار دادن. در «پایان‎نامه» تنها شخصیت‎ها مبهم نیستند، که حتی از شخصیت‎های سیاسی واقعی هم علنا اسم برده می‎شود. «پایان‎نامه» از همان چند دقیقه نخست، بلکه از همان سکانس آغازین، تکلیف خودش و مخاطبش را روشن می‎کند. برای همین مخاطب مخالف از همان سکانس آغازین متوجه می‎شود تکلیفش چیست؟ سوت کشیدن و هو کردن و... حتی ممانعت کردن از این‎که دیالوگ‎های فیلم شنیده شود؛ به حضراتی اشاره می‎کنم که در سینمای برج میلاد، هوچی‎گری کردند، آن‎هم بدون این‎که قبلا فیلم را دیده باشند، چرا؟ چون حامد کلاهداری مرد و مردانه از همان اول تکلیف خودش را مشخص کرده بود. البته رسانه امروز یعنی هوچی‎گری. حیف که فرصت نیست توضیح بدهیم رسانه‎ای مثل بی‎بی‎سی اصلا ذاتش هوچی‎گری‎ست. کدام فکر و فرهنگ؟ این همین سیر تکوینی آقای حاتمی‎کیاست. او در کارهای اولیه‎اش مثل «وصل نیکان» آن‎قدر شعار می‎داد و موضع‎گیری روشن‎ می‎کرد که گاهی کار خراب می‎شد. خیلی‎ طول کشید که کارگردانی یاد بگیرد. انصافا سطح کیفی دومین کار حامد کلاهداری با کارهای ضعیف اولیه حاتمی‎کیا قابل‎مقایسه نیست.

3- پرویز پرستویی آژانس را با «به نام پدر» مقایسه کنید. قهرمان فیلم‎های حاتمی‎کیا از آژانس به بعد شروع می‎کنند به ساکت‎تر شدن، به‎جایش فیگور و ادا و اطوارهای‎شان بیشتر می‎شود و تکامل می‎یابد، وگرنه حاتمی‎کیا از نظر هنر و تکنیک در آژانس متوقف شد. او تعلیق و ریتم را با آژانس تکمیل کرد. باقی سیر فیلم‎سازی او در واقع سیر و سیاحت خرش بود که از پل گذشته بود. خری که حالا یک طرف خورجینش پول است و یک طرفش اعتبار و شهرت. سیر فیلم‎سازی او حرکت از حاج کاظم و عباس است به بانو‎های اول و دوم فیلم اخیرش. حاج کاظم یک مرد بود. مرد رزمنده‎ای که حالا مسافرکش است. مردی در ظاهر خشن و سخت‎گیر و اهل خطر، اما در باطن برعکس. و حالا بانویی دقیقا برعکس؛ حاتمی‎کیا هرچه روشن‎فکرتر شد زن‎های فیلمش پررنگ‎تر شدند. به این می‎گویید ماده‎گرایی! امیدوارم برداشت فمینیستی از حرفم نکنید! می‎دانید منظورم چیست؟ مثلا الان به آقای حاتمی‎کیا (مثل اکثر روشن‎فکران به‎هر حال طرفدار دنیای غرب) فقط کافی‎ست بگویید: اصل مترقی ولایت فقیه، راه سرخ شهادت، حضرت اباعبدالله الحسین، شب اول قبر، استکبار جهانی، صهیونیسم، مرفهین بی‎درد، مظلومان تاریخ، قصاص و رجم زناکاران، مبارزه با بدحجابی و... فورا ترش می‎کند. متوجه‎اید چه عرض می‎کنم؟ کاری ندارم نهایتا - اگر مجبور شود - چه خواهد گفت، اما اول ترش می‎کند. «بانو» یک‎جوری حقارت‎آمیز به آدم نگاه می‎کند که اصلا رویت نمی‎شود بپرسی: «در این بنگاه مسائل شرعی محرم و نامحرم رعایت می‎شود؟ اگر دختر و پسرهای جوان در یک اتاق تنها بگذارید... خدای نکرده... حالا یک‎وقت شیطان گول‎شان بزند... منظورم این است که... هیچی، شوخی کردم. گفتم حال و هوای‎مان عوض شود...» (یعنی اصلا جرأت نمی‎کنی بگویی، از معصوم علیه‎السلام روایت داریم: اگر یک زن و مرد نامحرم خلوت کنند، نفر سوم شیطان است).

فرصت حقیر تقریبا تمام شد. حرکت از عمل‎گرایی به‎سوی گفتمان بازی، از غیرت دینی به حالت‎های عشقی (در اتمسفر دوست‎دختربازی و این حرف‎ها) از دو انگی به واه خدا مرگم بده (!) از فریاد و شعار به فیگور ادا و اطوار و... و در یک کلام سیر تحول یک فیلم‎ساز از فکر و استدلال به کنایه و ابهام و هر چیزی که احساسات مخاطب را هدف بگیرد، این‎ها سیر تحول «حاتمی‎کیا»ست. این نکته را دست‎کم نگیرید! فکر و فلسفه در بین اکثر روشن‎فکران ما تعطیل است. وگرنه «بانو» به چه بهانه و دلیلی جوان‎هایش را به خیابان می‎کشد؟ اگر یکی این وسط نفله شد، آیا شهید است؟ شهید چه راهی؟ چرا حاتمی‎کیا هم مثل سران فتنه و بسیاری از نحله‎های روشن‎فکری ما، گمان می‎کند نخستین و مهم‎ترین مشکل جوانان ما محدودیت‎های جنسی است؟ جوان‎ها اگر شغل و درآمد داشتند، چه مشکلی با ازدواج دارند؟ منظورتان از شناخت قبل از ازدواج، لاس زدن که نیست؟ اگر هست، چرا حداقل واضح حرف‎تان را نمی‎زنید؟ تمام استدلال‎ها و فلسفه و منطق‎های «گزارش یک جشن» را مچاله کنی و عصاره‎اش را بگیری، این می‎شود که: «در مورد روابط قبل از ازدواج دختر و پسرهای نامحرم سخت نگیرید.» حاتمی‎کیا می‎خواهد با همین یک استدلال - که تازه خودش کلی تبصره و اما و اگر دارد - کل نظام سیاسی و اجتماعی جمهوری اسلامی را به چالش بکشد. می‎خواهد مخاطب‎های جوان را برای اعتراض به خیابان بکشد. این سیر تحولات فیلم‎سازی «حاتمی‎کیا»ست و مصیبت ما با این جماعت، وگرنه این خط، این نشان، اگر ایشان جرأت داشت بحث منطقی کند؟! اگر جرأت داشت در مورد رویکرد و کارکرد فعلی فیلمش در چنین روز و روزگاری واضح و شفاف حداقل اعلام موضع کند؟! والسلام

گزارشِ گزارش یک جشن ... / محمد آقاسی

پیش‎تر هم گفته بودند که 22 بهمن امسال نمایش فیلم «گزارش یک جشن» است، اما بس که برنامه شب‎های قبل جشنواره به هم ریخته بود، قدری نگرانی را بیشتر می‎کرد؛ هم اگر باشد، چه ساخته شده و اگر نه، چه باید می‎دیدیم؟ گوش‎هایم را تیز کردم تا پاسخ سئوال خانمی که از دو نفر دیگر می‎پرسید چه دیده‎اند را بشنوم که گفتند: «فیلم حاتمی‎کیا، ولی چه فایده! حاتمی‎کیا هم اون‎طرفی شده.» و پای صندلی بود که نوجوانی و جوانیم را که با فیلم‎هایش گذرانده بودم با خودم مرور کردم. تا جایی‎که به یاد داشتم با آژانس شیشه‎ای بود که به

پیش‎تر هم گفته بودند که 22 بهمن امسال نمایش فیلم «گزارش یک جشن» است، اما بس که برنامه شب‎های قبل جشنواره به هم ریخته بود، قدری نگرانی را بیشتر می‎کرد؛ هم اگر باشد، چه ساخته شده و اگر نه، چه باید می‎دیدیم؟ گوش‎هایم را تیز کردم تا پاسخ سئوال خانمی که از دو نفر دیگر می‎پرسید چه دیده‎اند را بشنوم که گفتند: «فیلم حاتمی‎کیا، ولی چه فایده! حاتمی‎کیا هم اون‎طرفی شده.» و پای صندلی بود که نوجوانی و جوانیم را که با فیلم‎هایش گذرانده بودم با خودم مرور کردم. تا جایی‎که به یاد داشتم با آژانس شیشه‎ای بود که به‎طور جدی با سینما پیوند خوردم و بعد از دیدنش چند تا مجله سینمایی خریدم و تا به امروز... یعنی کدام‎طرفی شده؟ چه ساخته؟



برای فهم فیلم‎های حاتمی‎کیا باید سه کلید جدی را مدنظر قرار داد که بدون آن‎ها به گمان نویسنده تحلیل ما راه به خطا برده است:

اول آن‎که او فیلم‎سازی مؤلف است. تألیف فیلم ایده‎ای بود که در دهه 1950 در فرانسه آغاز شد و در دهه بعدی یعنی 1960 در ایالات متحده آمریکا گسترش یافت. این مفهوم جزو پرطرفدارترین مفاهیم در مطالعات سینمایی است که نظریات متعددی هم در پی دارد. (تألیف فیلم/ بریس گوت/ ترجمه امید نیک فرجام) واژه تألیف، انسان را به یاد کتابت و نوشته می‎اندازد. در یک نگاه عمیق، كلمه و تصوير از اين نظر كه هر دو پديده‎هايي بصري هستند به هم شبيه‎اند. براي نويسنده اساسي‎ترين واحد خلاقيت، كلمه است: او جمله‎ها، پاراگراف‎ها، فصل‎ها و نهايتا كتابش را از كلمه مي‎آفريند. براي فيلم‎ساز، واحد اساسي ساختمان فيلم، قاب است؛ يعني يك تصوير طلقي واحد بر روي نوار فيلم. كلمه و قاب به‎طور مجرد داراي معني هستند، اما اين معني جامع نيست و فاقد محتواست. (ويليام جينكز/ ادبيات فيلم :‌جايگاه سينما در علوم انساني/ ص21) کارگردان چون نویسنده تلاش می‎کند با یک خلق معماگونه، مخاطب را به‎سمت مفاهیمی که می‎خواهد القا نماید، جذب کند. از منظر سینمای تألیفی، فیلم، کنش نهایی کارگردان است که نه فقط ابداعاتش در آن به چشم می‎خورد، بلکه از طریق کارهایی که اجازه می‎دهد بازیگران، فیلم‎برداران و دیگران انجام دهند مجموعه‎ای از تصاویر مدنظر او در کنار هم قرار می‎گیرند. از نظر غالب منتقدان و صاحب‎نظران نباید کارگردانی را که صفت مؤلف دریافت می‎کند، در یک فیلم گنجاند. برای تحلیل و بررسی چنین کارگردانی باید سلسله فیلم‎های او را در نظر گرفت.

کلید دوم را با سخن مرحوم محمد مددپور آغاز می‎کنیم که معتقد بود سینما شعر دنیای مدرن است‎. فیلم‎های حاتمی‎کیا هم چون شعر حافظ پیچیدگی‎ها و دشواری‎های خاص خود را دارد. فیلم‎هایی که چون شعر پر از نماد و تشبیه و استعاره است. سومین نکته کلیدی فهم فیلم‎های او این است که درون گفتمان انقلاب اسلامی، ساخته و پرداخته شده.

در فیلم‎های حاتمی‎کیا، زن نقش محوری دارد ولی در میانه میدان نیست. زن در فیلم حضوری پررنگ و جدی دارد، اما محور قرار نمی‎گیرد. ما زنان را می‎بینیم اما چون هنر اصیل اسلامی پوشیده و نه در منظر. آن‎ها نقش جدی در داستان فیلم دارند، اما میدان‎دار و عرصه‎دار نیستند و در این فیلم دو زن، در میانه میدان جای گرفته‎اند: گلبانو شکیب و پس از او لادن.

بانو مسئول مؤسسه‎ای است که جوانان در آن با هم آشنا می‎شوند و طی مراحل مختلفی با یکدیگر برای زندگی آینده‎شان گفت‎وگو می‎کنند. بخواهند، همان‎جا ازدواج می‎کنند و خانواده‎ای بزرگ را شکل می‎دهند. خانواده و تشکیل زندگی از نظر بانو آسان و راحت نیست، او ازدواج را رنج مقدسی می‎داند که هرکس تاب تحملش را ندارد. انگار بانو دارد نقد می‎کند شعار ازدواج آسان و پایدار را. مبانی مشاوره او از حالات و سکنات شبه‎عرفانی او سرچشمه می‎گیرد. این‎جا از عرفان جهادی خبری نیست، کنج عزلتی و سجاده‎ای و دوری از جامعه‎ای و احتمالا نوری رسیده و... این‎جا میدان مبارزه و جهاد نیست. نه از جهاد اکبر خبری است و نه از جهاد اصغر که اساسا فیلم‎های این کارگردان با آن شکل گرفته. دفاع مقدس، گونه تخصصی و همیشگی حاتمی‎کیا، کم‎رنگترین مفهوم موجود در فیلم است.

نمی‎شود فیلم‎های چنین کارگردانی را دید و از نمادها و نشانه‎ها هم چشم پوشید. در اثنای فیلم مناره‎ای مشاهده می‎شود که رو به آسمان است و بر روی آن چراغی روشن است. مناره به عکس آن‎چه از آن سراغ داریم، کاشی کاری نشده و آبی رنگ نیست. رو به آسمان است که نشانه کمال است و صعود و رسیدن به محبوب. اما رنگ آبی که نشانه کمال است و کاشی‎کاری را که زینت‎های معنوی است در خود ندارد. در آغاز جشن هم که با اذان شروع می‎شود این مناره برای ما یادآوری مسجد می‎کند و لابد نوری که برفراز آن می‎درخشد خدا را معنا می‎نماید. اما در حین فیلم این مناره دود کش خوانده می‎شود! بانو و همسرش از آن بالا می‎آیند و به ظاهر به کمال می‎رسند اما لادن این سیر و سلوک دودکشی را از ترس بانو می‎داند و می‎خواند و می‎گوید: «بانویی که از دودکش بیرون بیاد نمی‎تونه کار خودشو انجام بده» و از این‎روست که سرانجام ماجرا را خود به‎دست می‎گیرد. انگار حاتمی‎کیا به‎شدت معتقد است که فضای معنوی و سلوکی هم‎نسلانش دود گرفته است و به اشاره راه‎حل را در تفکیک فضاهای فرهنگی دینی از جامعه می‎داند.

نیروی انتظامی طبق شکایات واصله و تحقیقات انجام شده موظف به پلمپ مؤسسه شده و تمام داستان فیلم در کش و قوس تعطیلی و عدم تعطیلی می‎گذرد. در فیلم همه ناراضی‎اند. هم بانو، هم کاوه و لادن که از همکاران او هستند، هم مخاطبان مؤسسه، هم دختر سرهنگ پورحسین که پای برگه پلمپ شدن مؤسسه را امضا کرده است. جالب آن‎که در مواجهه سرگرد با سرهنگ هم می‎شنویم که می‎گوید: «من موافق نیستم این جمعیتو توی خیابون بریزم، این چیزی بود که شما خواستید.» که حاکی از عدم رضایت اوست. سرگردی که تلاش می‎کند تمام و کمال به وظیفه‎اش یعنی ابلاغ قانون عمل کند هم سر انجام ناراضی از حکم است؛ و جالب‎تر آن‎که در صحنه‎ای از فیلم وقتی سرهنگ در تماس تلفنی با مافوق خود نسبت به تمام شدن مأموریت گزارش می‎دهد، اعلام می‎کند که موافق نبوده چنین دستوری را انجام دهد.

نیروهای امنیتی برای به کرسی نشاندن حرف‎های خود به زور متوسل شده و بی‎منطق و کم عاطفه به تصویر کشیده می‎شوند. برای تعطیلی مؤسسه، زمانی برای دفاع مسئولین مؤسسه نگذاشته‎اند و با اسلحه تلاش می‎کنند کار خویش را پیش ببرند و این‎جاست که اعضای مؤسسه زبان به انتقاد می‎گشایند. دیالوگ‎ها و نوع صحبت‎ها حاکی از آن است که سرگرد به‎عنوان نمادی از سیستم، در برابر مردم قرار گرفته و به‎شدت مورد آماج امواج انتقادی آن‎هاست. گفتیم که کارگردان در مقام مؤلف است و برای فهم بهتر او باید به فیلم‎های قبلی او هم سری زد. سکانس‎های پایانی فیم آژانس شیشه‎ای و هنگامی که احمد کوهی از هلیکوپتر پیاده می‎شود و با سلحشور مشغول بحث می‎شود، دیالوگ‎هایی است که از فیلم حذف شده اما در متن فیلم‎نامه موجود است و منتشر شده:

«سلحشور: هلی‎کوپتر برای چی آوردی؟

کاظم نامه لوله شده، شبیه فاکس را در دست سلحشور قرار می‎دهد.

سلحشور: بعدا می‎خونم.

احمد: همین حالا.

سلحشور: این چیه؟

سلحشور شروع به خواندن می‎کند. کم‎کم عصبی و غضبناک، خیره به احمد می‎نگرد.

احمد: دست‎خط آقاس!»

حاتمی‎کیا به شدت به سیستم اعتماد دارد. حتی اگر لایه‎های میانی خطایی انجام دهند، این رأس سیستم است که به آن‎ها کمک خواهد نمود. اما در این فیلم آن‎چه نمایش داده می‎شود بی‎اعتمادی به سیستم است که در نهایت هم به بی‎اعتنایی منجر می‎شود. کارگردان تلاش دارد از نگاه مردم، رودرروی سیستم قرار گرفته و آن را به چالش بکشد. باید بهتر گفت، فیلم محاکمه نوع برخورد امنیتی با فضاهای فرهنگی است. محاکمه‎ای که با جنس بی‎اعتمادی به سیستم تصویر می‎شود.



هواپیمای فیلم‎سازی حاتمی‎کیا انگاری در ارتفاع پست به زمین برخورده است و نوزادی که در پایان فیلم متولد شده بود، حاتمی‎کیایی دیگر است. دیگر او مثل مهاجر در هوا اوج نمی‎گیرد. دیگر خبری از نوای نی «اسد» که هجرت اصیل در مهاجر بود خبری نیست. روح بلندش که می‎خواست عالم را نگاه کند به چهاردیواری‎ها بند شده: آژانس حتی اگر شیشه‎ای باشد، هواپیما حتی اگر در آسمان و در ارتفاعی پایین باشد و مؤسسه‎ای حتی اگر با شور جوانی باشد و برای امری آسمانی؛ همه و همه پای در زمین دارند.

آقای حاتمی‎کیا، اصلا قبول، همه‎چیز تغییر کرده، هم جامعه و هم مسئولان، اما بنا بود همه برای آرمان‎های انقلاب اسلامی کار کنیم و نه برای اموری که می‎گذرد. اگر روزی فیلم‎هایی که می‎ساختید برای خارج کردن انقلاب اسلامی از مظلومیت بود و نشان تبریک سید شهیدان اهل قلم را داشتید، امروز که انقلاب اسلامی مظلوم‎تر از پیش است هم احتیاج به دفاع دارد. امروز که این انقلاب مظلوم اما مقتدر، مهاجرهایش را به فضا ارسال می‎کند و در هر عرصه‎ای دارای افتخار است، کجاست کسی چون شما که باز هم برای ما نسل سومی‎ها از آرمان‎های‎مان بگویید. باید بشنویم که می‎گویند شما هم آن‎طرفی شدید؟ حالا هم انقلاب اسلامی احتیاج دارد که به صراحت از آرمان‎هایش دفاع شود. شاید از قبل هم بیشتر احتیاج باشد. اگر حالا میدان را به‎خاطر همه سختی‎هایی که در عرصه فرهنگ شاهدیم رها کنید، چه پاسخی در برابر وجدان خودتان و همرزمان‎تان خواهید داشت؟ آن‎جا هم خواهید گفت چون ستاره بر دوش نداشتید، نتوانستید کاری از پیش ببرید؟

قبول است، همه‎چیز تغییر کرده، و شما برای جوانان به اصطلاح امروزی فیلم می‎سازید. چرایش را نمی‎دانم اما کاری را که خیلی دیگر از فیلم‎سازان هم می‎کنند انجام می‎دهید. کو کسی که برای دل ما و آرمان‎ها و امیدهای ما فیلم بسازد؟ نقد هم بکنید، اما آرمان‎ها را فراموش نکنیم. هویت و ماهیت خویش را از دست ندهیم.

نمی‎خواستم و نمی‎خواهم بگویم کسی تغییر کرده. اما نوشته‎ام را با آخرین پاراگراف فیلم‎نامه فیلم جاوید مهاجر باید تمام کنم:

«همراه با مهاجر. مهاجر در حالت صعود. پلاک‎ها در اثر وزیدن باد به بازی درآمده‎اند. مهاجر اوج می‎گیرد و از ما فاصله می‎گیرد و از ما فاصله گرفته و به داخل ابرها می‎رود. ما می‎مانیم. به محض ورود به داخل ابرها، صدای مهاجر طنین‎ می‎گیرد؛ طنینی به وسعت جهان.»