درباره لیبرالیسم و محافظه‎کاری در ایران

توجیه قدرت با فلسفه/ سروش امیرانی

سیر رخداد‎های سیاسی - اجتماعی ایران از مشروطه تا بدین‎سو، غالبا به‎صورت تک‎ساحتی تفسیر شده است. اصولا غیرقابل‎‎انکار است که برخی وجوه سیاست در ایران همواره پیوندی ناگسستنی با لابی‎گری داشته و این لابی‎گری منبعث از یک رویکرد فرقه‎گرایانه بوده است؛ یعنی اگرچه ایران از حزب همواره بی‎بهره بوده است، اما فرقه‎‎های سیاسی را به‎خود دیده که در هر زمان به شکلی خاص به ابراز وجود می‎پردازند. بر همین اساس، می‎توان گفت که محافظه‎کاری و لیبرال مسلکی، به‎عنوان دو مفهوم غربی هیچ‎گاه در عرصه سیاست‎ورزی ایرانی، به شکل تام وجود نداشته است. جدای از عرصه سیاست، در حیطه ساختار اجتماعی و نهاد‎های برآمده از آن نیز، این دو مسلک فکری غربی محلی از اعراب نداشته و ندارد. برای مثال سنت و دین در حیطه تفکر محافظه‎کارانه به‎مثابه دو جزء جدانشدنی و یک‎شکل نمود یافته است. بدین معنا که سنت همواره ما به ازای دینی داشته است و دیانت نیز در غرب اصولا بدل به یک سنت شد. اما در ایران گسست میان سنت و دین و مقابله آن‎‎ها به وفور یافت می‎شود. علت این امر را می‎توان در خصایص اجتماعی که اسلام مولد آن است، جست‎وجو کرد. در اسلام، فرد به سبب نسب خانوادگی یا عهده‎دار شدن منصبی گرامی شمرده نمی‎شود. در اسلام، تقوا بنیاد ارزش‎گذاری اجتماعی و حتی سیاسی شخصیت افراد است؛ «ان اکرمکم عندالله اتقاکم.» اما در برخی از وجوه سنت ایرانی، منصب اجتماعی منبعث از نسب خانوادگی، اصل قرار می‎گیرد. البته نباید از نظر دور داشت که برخی از وجوه سنت، برای آن‎که بداهت حضور کسب کنند، می‎کوشند موجودیت خود را با تمسک ظاهری به اصول دیانت تئوریزه کنند، اما این تئوری‎پردازی همواره از منظر دینداران در معرض سئوال بوده است.

از سوی دیگر، خطای رایج تئوریکی در میان برخی از متجددین ایران وجود دارد که روحانیت را ملازم با تفکر محافظه‎کارانه می‎پندارند؛ یعنی نقش طبقه روحانیون در ایران الزاما موجد پاس‎داشت نهاد‎های کهن به‎شمار می‎آید و از همین منظر تلاش می‎شود این امر القاء شود که روحانیت ایران به محافظه‎کاری سیاسی - اجتماعی روی خوش نشان می‎دهد. اما با مداقه در پراتیک سیاسی - اجتماعی طبقه مسلط روحانیون در ایران، مواجهه با نهاد‎های کهن به‎وفور یافت می‎شود. یکی از این نهاد‎ها، نهاد سلطنت و سمبل پاتریمونیالیسم ایرانی بود که اکثریت روحانیون برجسته ایران از دیرباز آن را نفی می‎کردند و سیر مواجهه روحانیون با حامیان این نهاد، در واقع مواجهه یک رادیکالیسم مذهبی با ارتجاع سیاسی بود. فی‎المثل نحوه مواجهه برخی از علمای صدر مشروطه با حاکمیت قاجاریه، مواجهه فدائیان اسلام با حکومت شاه و تقابل امام خمینی (رحمت‎الله علیه) به‎عنوان برجسته‎ترین مرجع شیعه معاصر با این حکومت، مؤید این امر است. فی‎الواقع اگرچه برخی از روحانیون در هیئت حامیان نهاد سلطنت محافظه‎کارانه عمل کردند، اما قاطبه روحانیون همواره به این نهاد کهن که سمبلی از ریشه‎ای‎ترین مناسبات سنتی اجتماعی در ایران بود، روی خوش نشان ندادند.



توهم‎زدایی از تئوری‎‎های سیاسی

آن‎چه به‎عنوان محافظه‎کاری و لیبرالیسم در ایران مرسوم شده، فاقد ارزش جوهری این دو مسلک فکری است. در واقع محافظه‎کاری در ایران با حراست از وضع موجود تعریف شده است؛ یعنی گروه حاکم سیاسی که مخالف تحولات سیاسی - اجتماعی بوده، به این عنوان متصف شده است. از سوی دیگر، هر فرد و گروهی که فی‎المثل مفاهیمی چون دموکراسی، حقوق مدنی و... را تبلیغ می‎کند، لیبرال شمرده می‎شود. به‎دلیل همین اجمال‎گویی و پرهیز از تدقیق فارغ از حب و بغض سیاسی خاص، ادبیات سیاسی ایران، مشحون از گفتار‎ها و نوشتار‎هایی است که دو صفت لیبرال و محافظه‎کار را به‎عنوان فحش سیاسی به‎کار می‎برد. این امر، بی‎بنیادی کلی را در مواجهه با ایدئولوژی‎‎های مدرن می‎رساند که نهایتا مشکل‎ساز شده است؛ پس نقد تئوری‎‎های سیاسی که می‎کوشد با الفاظ و متصف کردن به عنوان‎‎هایی که قرابتی با آن ندارد، خود را مدرن جلوه دهد، یک توهم‎زدایی از آن است. توهم وجود محافظه‎کاری و لیبرالیسم در ایران، در واقع توهم وجود سیاست مبتنی بر جنبه تئوریک نزد برخی گروه‎هاست.

در این میان البته نقش دین‎داران و متکلمان اسلامی را باید جداگانه بررسی کرد؛ چه آن‎که اصول اسلامی همواره به پشتوانه دهه‎‎ها کار فکری و نظری عمیق و فارغ از گروه‎گرایی‎‎های سیاسی، در سطح جامعه مطرح شده‎اند. اثر سترگ علامه نائینی در باب حکومت اسلامی و تفاهم نظری میان اسلام سیاسی و حکومت دموکراتیک مشروطه و ایده‎پردازی آیت‎الله‎العظمی خمینی (رحمت‎الله علیه) در باب ولایت فقیه که از جمله منسجم‎ترین تئوری‎پردازی‎‎هایی است که درباره نقش سیاسی دین انجام شده، مصداق این امر است؛ اما از آن‎جا که برخی از شئون ادبیات سیاسی ایران و همچنين مفاهیم لیبرال و محافظه‎کار را الگوی توصیفی خود برگزیده است، نقد آن نیز موضوعیت می‎یابد.

مطابق آن‎چه پیش‎تر ذکر شد، هرگروهی که به حافظ نظم موجود در ایران شهره شود، متصف به‎عنوان محافظه‎کار می‎گردد، اما هنگامی که مداقه‎ای فارغ از حب و بغض سیاسی سامان یابد، می‎بینیم که هیچ‎گاه حزب سیاسی و نهاد اجتماعی بر پایه مقتضیات مدرن در ایران به وجود نیامده است. در همین راستا باید توجه داشت که اگر سخن از محافظه‎کاری و لیبرالیسم در معنای غربی آن می‎رود، این معنا هیچ‎گاه در ایران مابه‎ازای سیاسی - اجتماعی نداشته است.

در ایران پس از انقلاب، اصلی‎ترین گروه سیاسی که لیبرال خوانده می‎شود نهضت آزادی است؛ اما در طلیعه انقلاب اسلامی این گروه از تشکیل دولت وحدت ملی که علی‎القاعده در هنگامه بروز یک انقلاب، بدیهی‎ترین اصل سیاسی است، استنکاف می‎کند. تملک همه‎جانبه قوه اجرایی از سوی این گروه، فی‎الواقع عدول آشکار از پلورالیسم سیاسی است که لیبرالیسم از آن دفاع می‎کند. از سوی دیگر، گروه‎‎هایی که در ایران به نام محافظه‎کار خوانده می‎شوند، هنگامی که در رأس قوه اجرایی قرار می‎گیرند، محافظه‎کارند! یعنی خارج از قدرت مستقر سیاسی، منتقدان وضع موجودند و هنگامی که قدرت سیاسی در تملک آنان قرار می‎گیرد، نقد‎ها و ان قلت‎‎ها به فراموشی سپرده می‎شود. همین امر بطلان نظریه‎پردازی‎‎ها راجع به وضعیت سیاسی ایران را آشکار می‎کند. هر گروه سیاسی که در قدرت است محافظه‎کار می‎شود و هنگامی که از قدرت رانده می‎شود، خصلت‎‎های شبه‎لیبرالیستی بروز می‎دهد. فی‎الواقع سنجش محافظه‎کاری در ایران را باید با سنجه‎ای به‎نام قدرت سیاسی انجام داد، نه با شاخصه‎‎هایی چون نقد عقل فردی و سنت‎گرایی و مخالفت با رادیکالیسم.



نتیجه

چند سال پیش بود که یکی از احزاب ایرانی، خود را لیبرال دموکرات خواند و لیبرالیسم را وجهه همت تشکل خویش معرفی کرد. برای بررسی ادعای آن، مرور مندرجات این نوشتار کافی به‎نظر می‎رسد؛ اما از منظری دیگر این متصف کردن خود به صفتی که در ذم آن، دوستان سیاسی هم حزب، قبلا سخن گفته بودند، خبر از امتزاج میان محافظه‎کاری ایرانی و لیبرالیسم نصفه و نیمه این مرز بوم می‎دهد که به سکتاریسمی منجر شد که تجاهل بر بدیهیات تئوریک را سامان داد. حال آزادمنشی اصول‎گرایانه و اسلامی برآمده از نظارت متعهدانه و دین‎مدارانه بر سیاست، باید فارغ از حب و بغض مصداقی سیاسی، به داوری این امر بنشیند تا شاید ناظران متعهد سیاست، این تشتت مفهومی را اصلاح کنند

یک روز با محمدعلی فارسی

حقیقت گمشده‌ای که پیدا شد/ زینب مرتضایی فرد

گفت‎وگو با محمدعلی فارسی چند ماهی می‎گذشت که قرار بود منتشر شود، اما نشده بود. شاید مانده بود تا برسد به‎نام «حقیقت گمشده»اش که در جشنواره سینما ـ حقیقت برگزیده شد. فارسی خیلی آرام و کم‌حرف به‎نظر می‌آید، و وقتی هم شروع می‌کند به حرف زدن، شاید در ابتدا تصورکنی حرف خاصی نخواهد زد؛ اما آرام‎آرام گرم بحث می‌شود و البته حرف‌هایی اساسی هم از او می‌شنوی.



چه شد که به مستندسازی روی آوردید؟

[می‌خندد] مثل این است که از یک نفر بپرسید چی شد رفتی دانشگاه. می‌گوید در کنکور قبول شدم و رفتم دانشگاه. من هم همین‎طوری مستندساز شدم.

بفرمایید از کجا شروع کردید؟

از سال 1367، به‎عنوان دستیار کارگردان و تدوینگر، فعالتیم را با شهید آوینی آغاز کردم و پس از تأسیس مؤسسه روایت فتح، در کنار ایشان و جمعی از نیروهای اصلی گروه تلویزیونی جهاد، به همکاری‎ام ادامه دادم. پس از شهادت آوینی، مسئولیت معاونت تولید مؤسسه روایت فتح را تا سال 1381 عهده‌دار بودم.

اوضاع فیلم‎های مستند در ایران را چگونه می‎بینید؟

متأسفانه فیلم مستند دچار مشکلات بسیاری است. به عقیده من، چندان که باید به این مسئله مهم بها داده نمی‎شود. نمونه کوچکی را مثال می‎زنم: اگر نگاهی به کشورهای پیشرفته دنیا بیندازیم، می‎بینیم مستندها در ساعات پربیننده پخش می‎شوند، اما در کشور ما این فیلم‎ها می‎مانند برای ساعات پایانی و یا حتی نیمه شب، که این نگاه به روشنی نشان از بی‎توجهی به فیلم مستند است.

فکر می‎کنید در شرایط فعلی چه کاری می‎توان از طریق رسانه‎ها برای جامعه انجام داد؟

به‎نظرم مردم نیاز دارند تا کمی برای‎شان از شادی و خبرهای خوب دنیا بگوییم. مردم ما نیاز به شادی دارند و باید بتوانیم جامعه را در اتفاقات شیرین جهان شریک کنیم.

برویم سرغ سینما حقیقت و «حقیقت گمشده» شما که جزو مستندهای برگزیده این دوره انتخاب شد. کمی درباره ایده این مستند توضیح مي‌دهید؟

سفری کاری به لندن داشتم. آن‎جا دکتر جوزی موضوع جالبی را مطرح کردند، این‎که گرانبهاترین شی کشتی تایتانیک متعلق به ایران است! گفتند یک ترجمه‌ فراگیر از خیام که یک صحاف مشهور انگلیسی کار صحافی آن را انجام داده، در این کشتی بوده است.

این صحافی یکی از گران‎بهاترین صحافی‌ها بوده که به گفته کارشناسان انگلیسی، اگر این نسخه صحافی شده همراه با کشتی تایتانیک غرق نمی‌شد، با پولش می‌شد دو منطقه از لندن را خرید! این صحافی متأثر از نقوش ایرانی بوده. یعنی هم محتوا و هم صحافی کتاب نسبتی با ایران داشته است. بعد از پایان کار، یک دلال کتاب را خریده و به قصد آمریکا سوار کشتی تایتانیک شده و این گنجینه ارزشمند همراه با کشتی غرق می‌شود. به گفته دکتر جوزی حقیقتا در تایتانیک گرانبهاترین شیء همین کتاب بوده است. کتابی با چنین پیشینه غنی ادبی و هنری، که ادوارد فیتزجرالد 25 سال از عمر خود را صرف ترجمه آن کرده بود.

به نظر ساختن چنین مستندی دشوار است؟

ما می‌خواستیم یک قصه با دو شخصیت روایت کنیم، یکی خیام و دیگری ادوارد فیتز جرالد. از دومی یک فریم عکس داشتیم و از خیام که 900 سال پیش از دنیا رفته، فقط کتابی و سنگ قبری. بدون تردید ساختن چنین مستندی خیلی دشوار است، ما از دو شخصیت اصلی داستان چیز خاصی برای جلو تصویر بردن نداشتیم و این مهمترین مشکل ساخت چنین مستندهایی است.

از مستند فاصله بگیریم و بیاییم سراغ محمدعلی فارسی. فارغ از حرفه‌تان که مستندسازی است، چه کتاب‌هایی می‌خوانید؟

نمی‌شود جدا از مستندسازی جواب داد. کار مستند به گونه‌ای است که مستندساز نیاز دارد ارتباط مداوم با کتاب داشته باشد و مطالعه کند. بهترين فيلم‌‌هايي كه ديد‌ه‎ايد؟

«درباره الي» فيلم محبوب 10 سال گذشته‌ام است؛ و فيلم «عيار 14».

چقدر سينما مي‌رويد و چقدر تلويزيون تماشا مي‌كنيد؟

سينما را به اصرار خانواده مي‌روم و از تلويزيون هم فقط اخبار.

حرف آخر؟

هيچ. ‌اما خستگي به تنم مانده. با سيمافيلم مشكلاتي سر ساخت «حقيقت گمشده» پيدا كرده‌ايم. همين‌ امروز قرار دادگاه داريم!