گفت‌وگوی منتشر نشده با شمس آل‌احمد

انگار قصد جان مرا کرده‌اید!/ احسان حضرتی

نیما که مُرد، جلال آل‎احمد نوشت: «پیرمرد، چشم ما بود!» و همین جمله کوتاه و بی‌افاده ترجیع‌بندی شد که بعد‎ها هر وقت بزرگی از میان‎مان می‎رفت، برایش می‎گفتیم و هیچ‎وقت به این فکر نمی‎کردیم که روزی هم باید در مشایعت برادر جلال (شمس) همین را بگوییم و در سوگش اشک بریزیم. با این همه آن روز نادلپسند، مثل تمام روز‎های بد دیگر، از راه رسید و شمس آل‎احمد هم از دنیا رفت و حالا خیلی فرقی ندارد که چقدر در فراقش مویه کنیم و اشک بریزیم، مهم این است که تکه‎‎های ارجمند روح و حیات معنوی او را در درون‎مان بارور کنیم و چراغ یادش را در دل‌های‎مان روشن نگاه داریم، و چه بهتر از این‎که پای صحبت خود او بنشینیم و دقیقه‎ای چند هم اگر شده، دنیا را از دریچه نگاه او ببینیم؛ اگرچه آن صدای رسا از گلوی پیری هفتاد و چند ساله نشسته در بستر بیماری برآمده باشد که از فرط پیری و ناخوشی حتی توان به پایان رساندن یک گفت‌وگوی ساده و کوتاه را هم نداشته باشد. هرچه باشد او «شمس» است و یک لحظه تابشش می‎تواند نور گرما و امید را بر دل‌‎ها بتاباند و روشن‎مان کند، اگرچه دور، اگرچه دیر.

این گفت‌وگو چهارسال قبل تهیه شد، اما چون به‎زعم من، ناتمام مانده بود، امکان چاپ نداشت، ولي امروز، همین حرف‌‎های شمس هم خواندنی است.



آقای آل‎احمد! مایلم بحث را با مرحوم جلال و نحوه حضور و تأثیر او در جامعه امروز ما شروع کنیم به اعتقاد شما او هنوز هم روشنفکر تأثیرگذاری محسوب می‎شود و توانسته بر نسل جوان پس از انقلاب، آن‎طور که فی‌المثل در دهه 40 مؤثر بود، تأثیرگذار باشد یا آن‎که امروزه صرفا از بعد ادبی و میراث روشنفکری دینی در ایران قابل‎بررسی است؟

مسأله‎ای که شما به آن اشاره می‎کنید، آن‎قدر مفصل است که باید درباره‌اش کتاب نوشت و اتفاقا خود من هم این کار را کرده‌ام و در «از چشم‎برادر» هر چیزی که در مورد او به ذهنم می‎رسید را توضیح داده‌ام، اما حالا به‎طور خلاصه می‎گویم که او پیش از هر چیز یک جست‎وجوگر دائمی بود که هیچ‎وقت آرام نگرفت و این قطعا، برای جوانان امروز هم سازنده است. این‎که حالا برخی‌‎ها به او ایراد می‎گیرند که مدام از این شاخه به آن شاخه می‎پرید، حاصل همین روحیه و بی‌قراری فکری‌اش بود که مدام در پی حقیقت می‎گشت. او در هر جایی‎که بود و هر کاری که کرد، صادق بود. ادبیات هم تیولش نبود که بخواهد به فکر علیق و مستمری باشد؛ عشق‌اش بود و به‎خاطر آن حتی در شرایطی که تزش را هم نوشته بود و کافی بود که تنها از آن دفاع کند، قید دکترا را زد تا به قول خودش ادبیات در دلش زنده بماند، اما این‎که در جامعه امروز ما چه نقشی دارد، خودش یک بحث مستقل دیگر است که دیگران هم بهتر می‎توانند به آن بپردازند. من تنها می‎توانم این را تکرار کنم که اگر جلال امروز هم زنده بود، باز تحمل نمی‎شد، همین!

اجازه بدهید کمی هم بپردازیم به ماجرای مرگ مشکوک مرحوم جلال و داستان‌‎های دنباله‌دار آن‎که به‎نظر می‎رسد پایان‌پذیر هم نیست و همچنان دیدگاه‎‎های ضد و نقیضی درباره آن به گوش می‎رسد. به اعتقاد شما چه شواهدی وجود دارد که مرگ مرحوم برادرتان را به فرضیه قتل او به‎دست عوامل ساواک نزدیک می‎کند؟

خب من تقریبا همه‎چیز را در این رابطه گفته‌ام و در موردش به‎طور مفصل هم بحث کرده‌ام. حالا اگر همه عالم هم بیایند و بگویند جلال کشته نشده، من همچنان می‎گویم او را کشته‌اند؛ چون همه شواهد گواه این مطلب است، اما شاید غبن بزرگ‌تر این باشد که طوری سر او را زیر آب کردند که حتی زنش هم نوشت: «جلال زیبا زیست و زیبا هم مرد!» من این چیز‎ها را درک نمی‎کنم.

پس دلیل این قهر و کدورت طولانی مدت شما و خانم دکتر دانشور هم همین مسأله است؟

نه! البته من از سیمین دلخورم، اما با او قهر نیستم. او با من قهر کرده است. یک‎بار هم یکی از دوستان آمد و به من گفت این خیلی خوب نیست که تو با سیمین قهر باشی. گفتم تو برو با او صحبت کن اگر موافقت کرد، من حرفی ندارم. می‎روم و با هم آشتی می‎کنیم. حتی به توصیه همان دوست یک جعبه شیرینی هم خریدم و با هم برای دیدنش به شمیران رفتیم، اما جلوی در که رسیدیم، دیدم یک برچسبی روی زنگ خورده که نوشته «منزل دکتر سیمین دانشور». وقتی جلال بود روی درشان نوشته بودند: «فادخلو‎ها بالایمن» به این مضمون که هرکس در این خانه وارد شود در امان است، اما وقتی دیدم که آن را کنده‌اند و به‎جایش این عبارت را زده‌اند، دیگر نتوانستم تحمل کنم و از همان جا برگشتم.

یک مسأله دیگر هم هست که در برخی محافل ادبی به‎عنوان عامل اصلی اختلاف شما و خانم دانشور مطرح می‎شود و آن بر می‎گردد به ماجرای انتشار کتاب «سنگی بر گوری» که خود این مسأله هم خیلی روشن نیست. به‎نظر خودتان این جریان چقدر در دلخوری و دوری خانم دانشور از شما مؤثر بوده است؟

شما باید این را از خودش بپرسید. من که وکیل مدافع ایشان نیستم! البته می‎دانم که او سر چاپ «سنگی بر گوری» دلخور بود و بعضی مسائل هم پیش آمد که حالا دوست ندارم وارد آن‎‎ها بشوم، اما این‎‎ها به من ربطی ندارد. اگر دلخوری‌ای هم هست مربوط به جلال می‎شود، نه من، اما سر همین مسأله و جریانات دیگری شبیه به این، این من هستم که از سیمین دلخورم چون شاید جالب باشد که بدانید، همین حالا هم آثار منتشر نشده جلال از تعداد کتاب‌‎هایی که تاکنون از او منتشر شده بیشتر است و همه آن دست‎نوشته‎ها، البته اگر تا امروز از بین نرفته یا گم و گور نشده باشد، در زیرزمین خانه خودشان و در اختیار سیمین است. من خیلی تلاش کردم که یک‎جوری آن‎‎ها را به‎دست بیاورم، اما نشد و شاید درست هم نبود که بیشتر از آن پیگیری کنم. حالا نمی‎دانم سیمین با آن‎‎ها چه‎کرده و می‎خواهد چه‎کار کند، خب حق دارم که از این بابت دلخور باشم.

گفت‌وگوی منتشر نشده با شمس آل‌احمد

انگار قصد جان مرا کرده‌اید!/ احسان حضرتی

این مسأله‎ای که شما به آن اشاره کردید، خیلی عجیب است، آيا واقعا جلال این تعداد آثار منتشر نشده دارد؟

بله! تعجب‎برانگیز است، اما حقیقت دارد و من این را تا حالا چندین‎بار گفته‌ام، ولی هیچ نتیجه‎ای نداشته است.

شما از محتوای این آثار هم اطلاعی دارید؟ اصلا موضوع این دست‎نوشته‎‎ها مشخص هست؟ چون به‎هرحال مرحوم برادرتان در زمینه‎‎های گوناگونی از ترجمه و داستان گرفته تا مقاله و تک‌نگاری و... فعالیت می‎کرد. به نظرتان این حجم از نوشته‎‎های منتشر نشده در چه حوزه‎ای است؟

تا جایی‎که من می‎دانم این‎‎ها همه روزنوشت‌‎های جلال بوده که به‎طور دقیق و مفصل، بی‌هیچ پرده‌پوشی یا به قول خودش «شهیدنمایی» قلمی شده است. البته جامعه ما هم هنوز به آن سطح از آگاهی نرسیده که تاب صراحت و شفافیت در بیان برخی مسائل را داشته باشد، اما به‎هرحال کسی که می‎خواهد جلال را بشناسد و درست هم بشناسد، باید این آثار را هم ببیند و بر اساس آن‎‎ها داوری کند؛ به‎خصوص این‎که ویژگی‌‎های نثر جلال که این روز‎ها خیلی هم درباره‌اش صحبت می‎شود، مثل همان خصوصیات تلگرافی، شلاقی، عصبی، پرخاشگر، حساس، دقیق، تیزبین، صریح، صمیمی، حادثه‌آفرین، فشرده، کوتاه، بریده، و در عین حال بلیغ و چه و چه، بهتر از هر جای دیگر در این یادداشت‌‎ها منعکس شده است.

انگار این قبیل شگفتی‌‎ها در خاندان آل‎احمد موروثی است؛ چون در مورد خود شما هم ابهامات و پرسش‌‎های فراوانی وجود دارد که هنوز به‎طور کامل برای جامعه شفاف‌سازی نشده است. مثلا دوران فعالیت شما در شورای انقلاب فرهنگی یا عضویت‌تان در شورای سردبیری روزنامه اطلاعات. اگر می‎شود کمی هم در این‎باره توضیح بدهید. اساسا چرا از شورای انقلاب فرهنگی انصراف دادید و چرا فعالیت‌‎های اجتماعی شما از آن دوران به بعد افول کرد؟

شما انگار قصد جان من را کرده‌اید! (با خنده). بگذارید به همان اندازه‎ای که تا حالا گفته‌ام و گفته‌اند کفایت کنیم. کسی که می‎خواهد چیز تازه‎ای بفهمد، باید از لابه‎لای همین گفته‎‎ها و آثار، مطلب خودش را در بیاورد. من الان حال خوبی ندارم و باید استراحت کنم. تا همین‎جایش هم کمی زیاده‌روی کرده‌ام؛ چون پزشک معالجم مرا از فعالیت زیاد منع کرده است

با محمدرضا اسدزاده، شاگرد شمس

عشق او قلم بود و هدفش تکثیر جلال/ فاطمه داوودی

آشنایی محمدرضا اسدزاده با شمس آل‎احمد به دوران نوجوانی و همکاری پدرش با شمس در روزنامه اطلاعات برمی‌گردد و کتاب «گاهواره» سرآغاز علاقه‎ای می‎شود که در نهایت او را پای درس و بحث، شمس می‎کشاند؛ از کلاس‌‎های تشکیل شده در حوزه هنری گرفته تا جلسات درسی که هر هفته بر سر مزار جلال تشکیل می‎شد.

این گفت‌وگو، کوتاه است و سعی می‎کند تنها جان کلام را منعکس کند؛ نه بیشتر!



آیا می‎شود از شمس آل‎احمد سیمایی منفرد در ادبیات و عرصه نویسندگی معرفی کرد، یا او در سایه برادرش جلال شکل گرفته است؟

در عرصه ادبیات ما نویسندگان یا خودشان توانستند صاحب سبک یا مکتب باشند یا از مکتب یا ساحت دیگری پیروی کرده‌اند. بی‌تردید جلال خودش صاحب سبک بود، اما شمس صاحب یک سبک نوشتاری نبود و بیشتر تلاش کرد آثار جلال را زنده کند. همان‎طور که از نوشته‎‎ها و آثارش هم پیداست، در شیوه نگارش به‎شدت تحت تأثیر سبک جلال هست. اما این به آن معنا نیست که نمی‎شود یا نباید شمس را از جلال جدا کرد. آثار به‎جا مانده از او نشان می‎دهد که شمس، یک جریان و حرکت مستقل است که باید جدا شناخته شود، اما متأسفانه ما هربار سراغ شمس رفتیم یا سالمرگ جلال بود یا سالروز تولدش. هیچ‎وقت به‎خاطر خودش سراغ او نرفتیم. از این‎رو شمس با جلال شناخته شد.

شما قطعا از نزدیک با منش و روش‌ شمس در زندگی‌اش آشنا شده‌اید. او چه مرامی را تعقیب می‎کرد؟

از آن‎جا که او در هر سه دهه پس از انقلاب از جانب گروه‎‎های مختلف تحت فشار بود، همواره با سختی‌‎های زیادی دست و پنجه نرم می‎کرد و همین امر باعث شد بیش از هر چیز به شاگردپروری بپردازد. کلاس‌‎هایش هم از حالت رسمی خارج شد، تا جایی‎که گاهی بر سر مزار جلال تشکیل می‎شد. این مسائل باعث شد، برخی گمان کنند شمس صرفا دلداده جلال است و از سایر نویسندگان غافل مانده. اما او همواره شاگردانش را به‎سمت آثار نویسندگان گوناگون هدایت می‎کرد و اعتقاد داشت باید ما سبک و سیاق همه آن‎‎ها را بشناسیم. سفرنامه‌نویسی نکته برجسته دیگری است که مختص او است. گرچه جلال هم سفرنامه‎‎هایی داشت، اما گرایش اصلی‌اش داستان‌نویسی بود؛ در حالی‎که از شمس می‎توان به‎عنوان یکی از بهترین سفرنامه‌نویسان معاصر نام برد. او علاقه بسیاری به سفر داشت و می‎گفت در سفر است که آدم هم خودش را می‎شناسد، هم خود را به دیگران می‎شناساند.

چه مسائلی بعد از انقلاب باعث کاهش فعالیت‌‎های شمس شد؟

انقلاب، آدم‌‎ها و مسلک خاص خودش را داشت. انقلابیون مسلمان (به تعبیر خودش) این آدم بی‌ریش کراواتی تحصیل کرده در خارج را که از قضا اهل هنر و موسیقی و نقاشی و داستان هم بود، نمی‎پسندیدند. وقتی در روزنامه اطلاعات بود اخراجش می‎کنند، اما امام دستور می‎دهند او برگردد. اعتراض خیلی شدیدی صورت می‎گیرد که حاج احمدآقا در خاطرات‎شان آورده‌اند که برخی نزد امام گفتند، مگر آدم قحطی بود که این آدم بی‌ریش بی‌تقوا را گذاشتید سردبیر روزنامه اطلاعات؟ امام گفت شما نمی‎دانید او چه زحماتی کشیده است. وقتی عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی شد، در این زمان کسی نزد امام آمد و گفت: این یک مارکسیست است. امام آن فرد را از اتاق بیرون کرد و گفت: چرا تهمت می‎زنی؟ من پدر و برادر او را می‎شناسم. این‎‎ها مسلمانند. خلاصه انقلابیون دگم که ذهن بسته‎ای داشتند، تهمت‌‎های زیادی به او می‎زدند. همان زمان، متن معروفش را نوشت که آن‎قدر تهمت و دروغ علیه خودم شنیدم که کاش جای جلال می‎مردم. به خیلی‌‎ها هم به‎واسطه دفاع او از انقلاب اسلامی می‎گفتند حکومتی شده؛ اما خودش می‎گفت: «من ادای انقلابی بودن درنمی‎آورم و دین‌فروشی نمی‎کنم. فقط برداشت خودم را از انقلاب اسلامی می‎نویسم. من از واقعیتی به‎نام انقلاب اسلامی که در تاریخ رخ داده دفاع می‎کنم، اما معنی آن حکومتی بودن نیست.» در آن دوره او به آیت‌الله خامنه‎ای نامه‎ای نوشت و در آن مسائلی از جمله تهمت‌‎ها و دروغ‌‎ها را مطرح کرد. از سویی خواست اجازه انتشار کتاب‌‎های جلال در نشر رواق را بگیرد. ایشان هم جواب بسیار جالبی دادند و نقش جلال را در تاریخ معاصر ایران بیان کردند. یک‎بار شخصا درباره این جریانات از او پرسیدم، گفت: «اگر من دین‌فروشی بلد بودم و می‎توانستم ریش بگذارم و مثل خیلی‌‎ها تسبیح بگردانم و به ظواهر اهمیت دهم، این‎طور لگدمال نمی‎شدم، ولی من خودم بودم و هیچ‎وقت نخواستم ادای انقلابی بودن را درآورم. من آن‎چه را که حس کردم حق است گفتم.»

معمولا افراد از وابستگی‌‎های خونی و نسبت‌‎های فامیلی به‎خوبی استفاده می‎کنند. آیا شمس از این خویشاوندی بهره‎ای برد؟

او هرگز به‎دنبال این مسائل نبود و سیر و سلوک خاص خودش را داشت. اگر چنین قصدی را داشت می‎توانست سمت‌‎ها و پست‌‎های گوناگونی را بگیرد، اما وقتی رفت در شورای عالی انقلاب فرهنگی و دید حرفش تأثیری ندارد، استعفا داد. همین اتفاق در روزنامه اطلاعات هم افتاد. او خانواده بزرگی داشت که اگر به‎دنبال استفاده از نام‎شان بود، چنین مهجور نمی‎ماند. وقتی عضو شورای سرپرستی صدا و سیما شد، سریع بیرون آمد و گفت این‎‎ها دارند خلاف می‎کنند و نیرو‎های کارکشته را بیرون می‎کنند. حداقل می‎توانست رییس یک شبکه شود، اما عشق او قلم بود و هدفش تکثیر جلال. اگر جلال در جامعه ما معرفی شد، مدیون شمس هستیم. از همه پست‌‎ها استعفا داد و تا آخر عمر در انتشارات رواق کار کرد، بی‎آن‎که به‎دنبال استفاده از موقعیتش باشد، تنها برای آن‎که خدمتی به فرهنگ این مرز و بوم کرده باشد