نگاهی به تاریخچه بنای حرم علوی و شهر نجف و نقش ایرانیان در آن

شهری گرداگرد حرم/ علی بروجردی

سحرگاه 19 رمضان سال 40 هجری بود که فرق علی ابن ابی‎طالب (علیه‎السلام) در محراب مسجد کوفه، به‎دست عبدالرحمن ابن‎ملجم مرادی شکافت و ندای «فزت و رب الکعبه» در این مسجد شریف طنین‎انداز شد. دو روز بیشتر طول نکشید که سم شمشیر ابن‎ملجم جان امام را ستاند و پیکر ایشان مظلومانه و به دور از چشم‎ها و مشایعت کوفیان، بر فراز بلندی خارج از شهر به خاک سپرده شد. تپه‎ای در هفت کیلومتری شهر کوفه و مشرف به بحر نجف. مکان قبر امیر المؤمنین تا سالیان سال مخفی بود تا این‎که در سال 133 هجری، صندوقی بر روی قبر ایشان به‎دست داوود بن علی عباسی قرار داده شد. هرچند هنوز مکان قبر را جز عده‎ای معدود نمی‎دانستند. نقل است روزی هارون‎الرشید به قصد شکار در حوالی کوفه آهویی را دنبال می‎کند و آهو بر فراز بلندی آرام می‎گیرد و از فرار باز می‎ایستد. هارون با جمعی چادرنشین بیابانگرد مواجه می‎شود که در نزدیکی قبری گرد آمده‎اند. از صاحب قبر سؤال می‎کند و آنان می‎گویند ما نمی‎دانیم، فقط گاه گاهی جعفر بن محمد (علیه‎السلام) به زیارت این قبر می‎آید و می‎گوید قبر جدم علی بن ابی‎طالب است. هارون بلافاصله دستور می‎دهد تا بنایی بر مزار علی بن ابی‎طالب ساخته شود و خود به نماز می‎ایستد. بدین‎سان اولین بقعه برای مزار امیرالمؤمنین (علیه‎السلام) احداث می‎شود و از آن زمان دوستداران و ارادتمندان آن حضرت به گرد آن منزل می‎کنند. سالیانی بیش نمی‎گذرد که خلیفه جائر عباسی متوکل، در سال 236 هـ.ق فرمان تخریب مضجع شریف را می‎دهد، که البته پس از مرگ وی بنایی باشکوه‎تر احداث شده و دوباره نجف رونق پیدا می‎کند. اما شکی نیست که اصلی‎ترین عامل رونق نجف، مهاجرت شیخ طوسی در سال 448 از بغداد به این شهر و تأسیس حوزه علمیه تشیع در آن است. حوزه‎ای که تا امروز هزار سال از آن می‎گذرد و علی‎رغم افت و خیز‎های سیاسی و اجتماعی عراق، همچنان از کانون‎‎های فقه و فقاهت و اندیشه شیعی است.

آن‎چه امروز به‎عنوان بافت تاریخی نجف می‎شناسیم شهری است نزدیک به 40 هکتار مساحت که گرداگرد حرم مطهر علی بن ابی‎طالب (علیه‎السلام) حلقه زده و آن را در آغوش کشیده است. شهری که وجودش را مدیون حرم آن امام بزرگوار است و ادامه حیاتش را مدیون حوزه علمیه‎اش. در این مساحت کوچک بیش از 120 مسجد، مدرسه، مقبره و بنای تاریخی قرار گرفته که هر یک به نام یکی از علمای تأثیرگذار حوزه تفکر شیعه نام‎گذاری شده‎اند. علاوه‎بر این وادی‎السلام که یکی از قدیمی‎ترین و وسیع‎ترین قبرستان‎های جهان است در شمال این شهر واقع شده و با مساحت قریب به 10 برابر مساحت نجف قدیم آرامگاه هزاران هزار مؤمنی است که از گوشه و کنار جهان تشیع به آن‎جا آورده شده و در قلب خاک نجف آرام گرفته‎اند.

بازار قدیمی نجف معروف به سوق الکبیر، از چنان اهمیتی برخوردار بوده که نقل است در گذشته اگر 10 روز تعطیل می‎ماند حکومت عراق سقوط می‎کرد. این بازار با طولی کمتر از 600 متر در جبهه شرقی حرم قرار دارد.

شایان ذکر است که طراحی حرم مطهر امام علی (علیه‎السلام) ریشه در معماری‎ای دارد که طی سالیان سال در مرز جغرافیایی ایران زمین رواج داشته است. همواره پادشاهان ایران عشق و ارادت خود را (ولو به صورت ظاهري) به مولای متقیان و امیرمؤمنان با وقف و ساخت بنا‎های با شکوه نشان داده‎اند. بنا‎هایی که به‎دست استادکاران و معماران به‎نام ایرانی با بهره‎گیری از اصول و اسلوبی که ریشه در باور‎های عمیق دینی و برداشت‎های عرفانی داشته، بنا شده و در مجموع حال و هوایی به فضا می‎دهد که محل عبادت عابد و سائر الی الحق را فراهم می‎سازد. بنای فعلی حرم مطهر علی (علیه‎السلام) نیز از این قاعده مستثنی نیست. گنبد آن که در عهد نادر شاه افشار مطلا شد، گلدسته‎‎های آن، تناسبات و ابعاد 110×110 که به‎نام کلمه علی به حروف ابجد است و ایوان باشکوه حرم که به فرمان شاه عباس صفوی و گویا با طراحی شیخ بهایی بنا شده، همه و همه نشان‎دهنده حضور ایرانیان در این شهر شریف در طول تاریخ است. به‎گونه‎ای که بسیاری از عناصر معماری با همان نام ایرانی در این شهر عرب زبان خوانده می‎شوند. به بیانی دیگر نجف مظهری از معماری ایرانی است که در شهری عربی نمود یافته و البته پاسخگوی نیاز‎های مکانی و اقلیمی خاص نیز بوده است. این ارتباط تاریخی اگر چه با تلاش بعضی از حکام عراق در زمان‎هایی کم‎رنگ شده، اما هیچ‎گاه قطع شده است. در زمان حکومت عثمانی بار‎ها و بار‎ها کوشیده شد تا ایرانیان از عتبات و به‎خصوص نجف رانده شوند، اما این مسأله ناکام ماند. در زمان حکومت بعثی عراق نیز تلاش‎های بسیاری به‎منظور جلوگیری از حضور ایرانیان در این شهر مقدس و به‎عبارتی ایرانی‎زدایی عتبات انجام شد. بیرون کردن ایرانیان از نجف و کربلا و مهاجرت اجباری جمعی کثیر از ایشان به ایران در دهه‎‎های پیش و پس از انقلاب اسلامی، از همین دست اقدامات به‎شمار می‎آید. تخریب مساجد و بنا‎هایی که ایرانیان در طول تاریخ در شهر‎های مذهبی عراق ساخته بودند و به‎عنوان مثال تخریب کتیبه‎‎هایی به زبان فارسی و اشعار شعرای ایران به‎دست دیکتاتور عراق، صدام حسین، از دیگر اقدامات بعثی‎ها به‎منظور نادیده انگاشتن عمق نفوذ فرهنگ ایرانی در شهر‎های مذهبی عراق بود. از آن‎جایی که این اقدامات دستوری و فرمایشی، به دور از واقعیت جاری این مناطق انجام می‎پذیرفت، با نابودی حکومت بعثی از صحنه سیاسی عراق، بار دیگر آب رفته به جوی بازگشت و پیوند فرهنگی سابق مجددا از نو ساخته شد به‎گونه‎ای که با تدابیر انجام گرفته حضور فرهنگی ایران در عتبات از نو قوت گرفت. به همین منظور ستاد بازسازی عتبات عالیات با همت خود جوش ایرانیان تشکیل شد تا آن‎چه که ویران شده بود بازسازی شده و جبران مافات شود.

در پایان امید است با عنایت به سابقه طولانی خدمات و اظهار ارادت ایرانیان به محضر ائمه اطهار (علیهم‎السلام) در عتبات عالیات، با همکاری دستگاه‎‎های ایرانی و عراقی زمینه توسعه و بهسازی حرم ائمه و بافت تاریخی و ارزشمند پیرامون این حرم‎‎های شریف، به‎دست متخصصین فراهم آید تا بلکه این خدمات باقیات الصالحاتی باشد برای آیندگان

مروری بر فعالیت‎های صورت گرفته در نجف اشرف

صحن بانوی بی‎نشان در نجف/ علیرضا فداکار

ستاد بازسازی عتبات عالیات کار خود را از سال 82 شروع کرده است و الان بعد از هشت سال ستاد تقریبا در تمام استان‎ها، شهرستان‎ها و حتی بخش‎‎ها دفتر دارد. در کنار این ستاد‎های استانی ما چهار ستاد در سراسر کشور داریم، تحت عناوین ستاد بازسازی نجف اشرف، ستاد بازسازی کربلای معلی، ستاد بازسازی کاظمین و ستاد بازسازی سامرا. پیش از این با توجه به این‎که ستاد مرکزی در تهران مستقر بود تقریبا ستاد استان تهران در حاشیه بود، لکن چون خیلی خوب کار نمی‎شد، از مهرماه سال جاری تصمیم براین شد که ستاد استان تهران که شامل شهر تهران و توابع آن می‎شود، از مرکز جدا شده و به‎طور مستقل فعالیت کند.

ستاد تهران یک هیأت امنا دارد که متشکل از نمایندگان مجموعه‎‎هایی است که درگیر با استان تهران هستند، مثل امام جمعه موقت استان حجت‎الاسلام صدیقی، آقای دکتر نادران و آقای کوثری (نمایندگان مردم تهران در مجلس)، استاندار تهران، فرماندار تهران، نماینده شورای شهر، فرمانده سپاه تهران، فرمانده نیروی انتطامی تهران بزرگ، نماینده اصناف، نماینده امور مساجد، نماینده سازمان تبلیغات، مسئولین آموزش و پرورش تهران و شهرستان‎ها، مسئول ستاد بازسازی استان تهران و برخی دلسوزان دیگر که بنابر مسئولیت و روابطی که دارند می‎توانند راه‎گشای امور ستاد باشند. ریاست این هیأت امناء به عهده حضرت حجت‎الاسلام صدیقی و نایب رییس آن دکتر نادران است و رییس ستاد باسازی در تهران دبیر هیأت امناست.



پروژه صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها)

با عنایت به این‎که در نمودار ستاد بازسازی، استان تهران بیشترین میزان کمک را به عتبات نسبت به دیگر شهر‎های کشور دارد و با توجه به این‎که پروژه‎ای که در نجف اشرف تحت عنوان صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) در حال انجام است، یک پروژه بسیار بزرگ و هزینه‎بر است، ما مسئولیت تأمین 70 درصد هزینه‎‎های آن را به عهده گرفتیم و در حال حاضر کار شمع‎گذاری را شروع کرده‎ایم. این پروژه با متراژ 198 هزار متر در جوار حرم مطهر امام علی (علیه‎السلام) ساخته می‎شود و از فضا‎های زیارتی، مهمانسرا، کتابخانه، سرویس‎های بهداشتی متعدد و... تشکیل شده و برای خود یک پروژه ملی‎ست. همچنین تمامی هماهنگی‎ها و قرارداد‎هایی که با مسئولان عراقی باید صورت می‎گرفت، انجام شده و همچنین قرارداد پیمانکار داخلی و سایر امور آن هم صورت گرفته است. ما در ستاد تهران به غیر از این پروژه تاکنون تقریبا 55 پروژه را به انجام رسانده و تحویل داده‎ایم که در اولویت‎بندی و اجرای آن‎ها ضروری‎ترین نیاز‎های زائرین را پیگیری کرده‎ایم. مثلا با توجه به این‎که بعد از سقوط صدام سفر زائرینی که علاقه‎مند بودند به زیارت بیایند، زیاد شده بود و امکانات نبود ابتدای امر که ما فعالیت خود را شروع کردیم، حرم حضرت علی (علیه‎السلام) آب لوله‎کشی هم نداشت ما به فکر افتادیم مخزن آب بسازیم و سپس لوله‎کشی کنیم بعد از آن محل‎هایی برای استراحت زوار آماده کردیم و بعد کم‎کم به‎سمت سنگ‎کاری، طلاکاری و کار‎های از این قسم رفتیم که خدا را شکر در مجموع کار‎های خوبی انجام شد، ولی این‎ها همه یک طرف و صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) طرف دیگر! چراکه اولا اعتقاد داریم حضرت فاطمه زهرا (سلام‎الله‎علیها) در مدینه که غریب هستند حداقل در نجف یک صحنی به نام ایشان ساخته شود که إن‎شاءلله افتخار شیعه باشد. اگر چه قطعا برای ما هم افتخار به حساب می‎آید، ولی بیش از آن برای شیعیان افتخار است. ما در تبلیغات هم این‎گونه عنوان کردیم که آغاز به‎کار «صحن بانوی بی‎نشان حضرت فاطمه (سلام‎الله‎علیها) در جوار قبر آقا امیرالمؤمنین (علیه‎السلام)». این پروژه بسیار وسیع و عظیم است، به‎عنوان مثال در شمع‎کوبی آن فقط هزار شمع برای تثبیت زمین به‎کار رفته است که شاید برخی‎ بگویند ضرورت ندارد، اما ما می‎خواهیم کاری کنیم که إن‎شاءالله ماندگار شود و اعتقادمان بر این است که باید از بهترین مصالح استفاده شود و تاکنون هم همین‎طور بوده است. زمانی‎که برای اجرای این پروژه در نظر گرفته شده، هفت سال است که به لطف خدا و عنایت ائمه اطهار و همت مردم إن‎شاءالله عملی ميشود. هر بار که به نجف مشرف می‎شویم احساس می‎کنیم که امیرالمؤمنین خیلی مظلوم هستند و مظلومیت‎شان در حرم نمایان است به‎طوری‎که مساحت کل حرم آقا امیرالمؤمنین (علیه‎السلام) 110 × 110 متر و کل فضای مسقفی که در حرم هست 2 هزار و 400 متر است که با احداث این صحن إن‎شاءلله تحول عظیمی در فضا‎های مختلف حرم با کاربرد‎های متفاوت ایجاد خواهد شد.

ستاد تهران البته پروژه‎‎های دیگری هم در دست اقدام دارد که به‎طور همزمان با پروژه صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) مسئولیت آن را به عهده گرفته و در حال انجام است، از جمله سنگ‎کاری صحن و رواق امیرالمؤمنین (علیه‎السلام)، ساخت ضریح حضرت مسلم (علیه‎السلام) و همچنین پروژه احداث مخزن آب 2 هزار متری حرم امام علی (علیه‎السلام) با پیشرفت 50 درصد که تا 3 - 4 ماه آینده به اتمام می‎رسد.



سابقه تاریخی ایرانیان در کمک به عتبات

شاید برخی افراد کج‎فهم انتقاد کنند که چرا باید این هزینه‎‎ها صورت بگیرد؟ در پاسخ باید گفت درایام عزای امام حسین (علیه‎السلام) و سایر اهل‎بیت، شاهد عزاداری و نذورات حتی غیرمسلمانان هستیم بنابراین مردمی که برای عزای این بزرگواران چنین هزینه می‎کنند، قطعا هنگامی‎‎که می‎گوییم می‎خواهیم برای ساخت حرم امام حسین (علیه‎السلام) یا اباالفضل (علیه‎السلام) این کار‎ها را انجام دهیم، جان‎شان را هم می‎گذارند، این نتیجه عشق است. تمام هزینه‎‎های ما از کمک‎های مردمی است، همین‎طور که برخی‎‎ها وقف می‎کنند یا سایر امور خیر را انجام می‎دهند، مثل خیرین مدرسه‎ساز، آیا آن‎ها حق کسی را گرفته‎اند؟ راه برای همه جهت بازسازی و کمک به عتبات باز است و کار متعلق به گروه خاصی نیست و ما فقط وظیفه اطلاع‎رسانی و جذب و به‎کارگیری مشارکت‎ها و کمک‎‎های مردم عزیز را بر عهده داریم و هرکس که کمک می‎کند، ماحصل زحمت خودش را در این راه خرج می‎کند، بررسی‎‎ها نشان می‎دهد که در طول تاریخ هم در کشور ما عمده چنین کمک‎‎هایی یا از سوی مردم بوده یا به‎صورت وقف و یا با صور دیگر و اگر دولت یا حکومت کمکی کرد‎ه‎اند، در مقابل کمک‎های مردمی چیزی نبوده و در واقع بسیار ناچیز بوده است و می‎بینیم که کار‎های مختلفی انجام گرفته و همه کمک‎ها هم مالی نبوده، بعضی جا‎ها کسانی رفته‎اند و با کارشان یک هنرمندی خاصی را به نمایش گذاشته‎اند که الان جزو افتخارات شیعه است و همین‎طور که آقا رسول‎الله (صليالله عليه و آله وسلم) در روز‎های آخر عمر شریف‎شان دو مطلب را به مردم متذکر شدند که تمسک به کتاب خدا و اهل‎بیت مکرم‎شان بود، باید توجه‎مان را در خصوص عتبات بیشتر معطوف کنیم. ما ایرانی‎ها افتخار می‎کنیم که شیعه 12 امامی هستیم و بازسازی عتبات را یک توفیق برای خودمان در این زمانه می‎دانیم که باید قدرش را بدانیم.

در ضمن تمامی این کمک‎‎ها که صرف بازسازی عتبات مقدسه می‎شود، درجهت رفاه حال زائران است که بخش عمده این زائران هم‎وطنان ما هستند و در واقع اقداماتی که انجام می‎دهیم، باعث می‎شود هم زائران و هم مجاورین آسایش و آرامش داشته باشند.



نحوه کمک خیرین

همه عزیزانی که می‎خواهند در این زمینه کمک کنند، شماره حساب سیبای ستاد بازسازی استان تهران به شماره 0108750875008 در اختیارشان است و نیز براساس هماهنگی‎‎هایی که صورت گرفته در مساجد و هیئات صندوق‎ها و قبوضی در اختیار مردم خیر تهران قرار خواهد گرفت که می‎توانند از این طرق کمک‎‎های خودشان را به ستاد بازسازی عتبات برسانند.

همچنین کسانی‎که می‎خواهند به‎صورت خاص بانی بشوند، می‎توانند با دفتر ستاد تهران هماهنگ کنند تا مقدماتی فراهم شود که خودشان بر سر پروژه حاضر شوند. یکی از برنامه‎‎های آتی ما هم با توجه به نیروبر بودن پروژه صحن حضرت زهرا (سلام‎الله‎علیها) این است که برای آن‎هایی که عشق و علاقه کمک دارند، ولی شاید بضاعت مالی چندانی نداشته باشند، شرایطی فراهم شود یکی دو ماه به‎صورت داوطلب به عتبات اعزام شوند هم جهت فعالیت عمرانی در پروژه و هم زیارت